بدانكه جمع بر دو گونه باشد : يكى را جمع سلامت گويند و ديگرى را جمع تكسير . جمع سلامت آن بود كه اندر غلبهء حال و قوّت وجد و قلق شوق كه پديدار آيد ، حق تعالى حافظ بنده باشد ، و امر بر ظاهر وى مىراند و وى را بر گزاردن آن نگاه مىدارد و وى را به مجاهدت مىآرايد . و جمع تكسير آن بود كه بنده اندر حكم واله و مدهوش شود و حكمش حكم مجانين باشد . پس يكى ازين معذور بود و يكى مشكور ، و آنكه مشكور بود روزگارش عظيم با نور بود و قوىتر از آن باشد بود . فى الجمله بدان كه جمع را مقامى مخصوص نيست و حال مفرد نه كه جمع ، جمع همّت است اندر معنى مطلوب خود . گروهى را كشف اين اندر مقامات باشد و گروهى را اندر أحوال ، و اندر هر دو وقت مراد صاحب جمع به بقاء آن به نفى مراد محصول باشد . [ كشف المحجوب باختصار از ص 324 تا 331 ] « استاد بو على گفتى : جمع آن بود كه از تو ربوده بود . و معنيش آنست كه آنچه از قبل حق بود از پيدا كردن معانى و لطفى كردن و احسانى ، آن جميع بود . و هر كرا حق حاضر كند از افعال نفس خويش ، آن بنده به مقام جمع بود . و بنده را چاره نيست از جمع و تفرقه ، زيرا كه هر كه او را تفرقه نبود عبارتش نبود و هر كه او را جمع نبود معرفتش نبود . قول خداى تعالى « إِيَّاكَ نَعْبُدُ » اشارتست به تفرقه ، و « إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » اشارتست به جمع . چون بنده با حق خطاب كند به زبان راز و سئوال يا دعا يا ثنا يا شكر يا عذر بر چيزى اندر محلّ تفرقه بود ، و چون در سرّ گويد و به دل سماع مىكند ، آنچه از حق به دو مىآيد آن مقام جمع است . و اشاره كرده‌اند به لفظ جمع و فرق ، به گردانيدن حق جملهء خلق را از حال به حال . جمع كرد همه را اندر